هش رمز عبور: الگوریتم درست، پارامتر هزینه و خطاهای رایج

اگر بین bcrypt، Argon2 و PBKDF2 گیر کرده‌اید یا نمی‌دانید پارامتر هزینه را چند بگذارید، این راهنما عدد دقیق، تنظیمات واقعی و خطاهای رایج را می‌دهد.

۷ دقیقه به‌روزرسانی ۲۵ آبان ۱۴۰۵

دیتابیس شما پر از هش رمز عبور است و حالا باید تصمیم بگیرید: همان bcrypt را نگه دارید، به Argon2id مهاجرت کنید، یا اصلاً پارامتر هزینه را بالا ببرید؟ اگر جواب این سؤال را با «بستگی دارد» می‌دهید، این متن برای شماست. این‌جا عدد، تنظیمات و مرزهای واقعی هر الگوریتم را می‌آوریم تا تصمیم بگیرید.

کدام الگوریتم هش رمز عبور را امروز انتخاب کنیم

ترتیب توصیه‌شده در سال ۲۰۲۴ روشن است: Argon2id اول، بعد scrypt، بعد bcrypt، و PBKDF2-HMAC-SHA256 فقط وقتی که مجبورید (مثلاً FIPS یا کتابخانه‌ای که Argon2 ندارد). این ترتیب از OWASP Password Storage Cheat Sheet می‌آید و دلیلش هم ساده است: Argon2id هم مقاومت حافظه‌ای دارد و هم در برابر حملات side-channel روی پردازنده و GPU خوب عمل می‌کند.

bcrypt هنوز بد نیست. مشکلش این است که سقف ورودی ۷۲ بایت دارد و بالاتر از آن را بی‌صدا نادیده می‌گیرد. اگر رمز عبور طولانی با pre-hash SHA-256 به bcrypt بدهید، باید مراقب حملات طول‌افزایی (length extension) باشید؛ راه درست، استفاده از HMAC-SHA384 یا SHA-512 به‌عنوان pre-hash است، نه SHA-256 خالی.

الگوریتم‌هایی که دیگر نباید ببینید

MD5، SHA-1، SHA-256 خالی و هر چیزی که salt ندارد. اگر در جدول users ستونی به اسم password دارید که مقدارش ۳۲ کاراکتر هگز است، احتمالاً MD5 است. یک تست سریع: هش یک رمز عبور مشخص را در md5sum بگیرید و با مقدار دیتابیس مقایسه کنید. اگر یکی بود، همان لحظه باید برنامه مهاجرت بنویسید.

SHA-256 خالی هم به همان اندازه بد است. سرعتش روی یک کارت گرافیک معمولی به میلیاردها هش در ثانیه می‌رسد. هیچ پارامتر هزینه‌ای هم ندارد که کندش کنید.

پارامتر هزینه را چند بگذاریم

قاعده ساده: هش کردن یک رمز عبور باید روی سخت‌افزار تولید شما بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌ثانیه طول بکشد. کمتر از ۱۰۰ میلی‌ثانیه یعنی مهاجم سریع‌تر brute-force می‌کند؛ بیشتر از ۵۰۰ میلی‌ثانیه یعنی کاربر پشت فرم لاگین منتظر می‌ماند و سرور شما زیر بار لاگین همزمان خفه می‌شود.

برای bcrypt، پارامتر cost همان لگاریتم پایه دو است. cost=12 یعنی ۲^۱۲ دور، حدود ۲۵۰ میلی‌ثانیه روی یک هسته معمولی. cost=10 حدود ۶۰ میلی‌ثانیه است و برای اکثر پروژه‌ها کافی نیست. برای Argon2id، تنظیمات پیشنهادی OWASP این است:

m=19456 (19 MiB), t=2, p=1

یعنی حافظه ۱۹ مگابایت، دو تکرار و یک thread. اگر سرور شما رم کافی دارد، m=65536 و t=3 هم گزینه خوبی است. نکته مهم: پارامتر حافظه را با تعداد کاربران همزمان جمع بزنید. ۱۹ مگابایت ضربدر ۲۰۰ لاگین همزمان می‌شود حدود ۳.۸ گیگابایت. اگر این را حساب نکنید، سرور زیر بار لاگین به swap می‌خورد و TTFB شما از ۲۰۰ میلی‌ثانیه به چند ثانیه می‌رسد.

چرا cost=14 برای همه درست نیست

در یک پروژه دیدم که تیم امنیت cost را روی ۱۴ گذاشته بود و بعد از استقرار، صفحه لاگین در ساعات شلوغی تایم‌اوت می‌داد. مشکل الگوریتم نبود؛ مشکل این بود که هر لاگین ۱.۲ ثانیه CPU می‌گرفت و ۵۰ لاگین همزمان صف درست می‌کرد. راه‌حل: cost را روی ۱۲ برگرداندند و به‌جایش rate limit روی endpoint لاگین گذاشتند. این‌جا اشتباه می‌کنند: فکر می‌کنند بالا بردن cost همیشه امن‌تر است. در واقع، cost بالا بدون rate limit فقط یک بردار DoS جدید می‌سازد.

مهاجرت از bcrypt به Argon2id بدون قطعی

الگوریتم هش رمز عبور را نمی‌توانید یک‌شبه عوض کنید، چون رمز عبور خام کاربر را ندارید. راه استاندارد این است: در جدول کاربر یک ستون algo اضافه کنید که مقدار bcrypt یا argon2id بگیرد. هنگام لاگین، بر اساس این ستون هش را بررسی کنید. اگر bcrypt بود و درست بود، همان لحظه با Argon2id دوباره هش کنید و ستون را به‌روز کنید. این کار را «rehash on login» می‌گویند و در چند هفته اکثر کاربران فعال را مهاجرت می‌دهد.

برای کاربرانی که دیگر لاگین نمی‌کنند، یک اسکریپت پس‌زمینه بگذارید که بعد از مثلاً ۹۰ روز، هش‌های باقی‌مانده را با یک رمز عبور تصادفی و غیرقابل‌بازیابی جایگزین کند و از کاربر بخواهد رمز را از طریق ایمیل بازیابی کند. این کار امنیت را بالا می‌برد، ولی هزینه‌اش این است که بخشی از کاربران غیرفعال را از دست می‌دهید. اگر کسب‌وکار شما به کاربران کم‌فعال وابسته است، این تصمیم را با تیم محصول بگیرید، نه فقط با تیم امنیت.

نمک، فلفل و اشتباهات رایج در پیاده‌سازی

salt باید برای هر کاربر تصادفی و حداقل ۱۶ بایت باشد. bcrypt و Argon2 خودشان salt را داخل خروجی ذخیره می‌کنند، پس نیازی به ستون جدا ندارید. اما pepper (یک رشته ثابت که جدا از دیتابیس نگهداری می‌شود) را باید دستی اضافه کنید. اگر pepper را در همان دیتابیس بگذارید، هیچ ارزشی ندارد.

اشتباه رایج دیگر: مقایسه هش با == به‌جای hash_equals یا constant_time_compare. این کار یک پنجره timing attack باز می‌کند. در PHP از password_verify استفاده کنید که خودش مقایسه امن انجام می‌دهد. در Python، argon2-cffi و passlib همین کار را می‌کنند.

یک نکته عملی: اگر روی سرورهای لینوکسی کار می‌کنید، مطمئن شوید کتابخانه Argon2 نصب است. روی Debian و Ubuntu بسته libargon2-1 را نصب کنید و در PHP افزونه sodium را فعال کنید. بدون این‌ها، کد شما به‌جای Argon2 بی‌صدا به یک fallback ضعیف می‌رود. این نوع خطا در لاگ دیده نمی‌شود و فقط وقتی می‌فهمید که یک تست نفوذ انجام شود.

وقتی رمز عبور لو می‌رود: نقش زیرساخت

هش خوب کافی نیست. اگر مهاجم به دیتابیس دسترسی پیدا کند، هش Argon2id فقط زمان می‌خرد، نه امنیت مطلق. باید مطمئن شوید که دسترسی به دیتابیس محدود است، بکاپ‌ها رمزنگاری شده‌اند و لاگ‌های دسترسی به جدول کاربران بررسی می‌شوند. برای تنظیم سطح دسترسی فایل‌های حساس مثل فایل تنظیمات دیتابیس، راهنمای تنظیم سطح دسترسی امن فایل‌ها در لینوکس نقطه شروع خوبی است.

همچنین اگر endpoint لاگین شما در معرض حملات خودکار است، rate limit و مسدودسازی IP لازم است. راهنمای مسدودسازی آی پی مخرب روش‌های کنترل‌پنل، htaccess و فایروال را پوشش می‌دهد. برای لایه شبکه، محافظت در برابر DDoS هم بخشی از تصویر است، ولی جایگزین هش درست نیست.

اگر روی زیرساخت ابری کار می‌کنید و می‌خواهید بدانید چه سرویس امنیتی برای لایه‌های بالاتر در دسترس است، خدمات امنیت سرورنت گزینه‌ای است که می‌توانید بررسی کنید. اما تصمیم درباره الگوریتم هش رمز عبور را خودتان باید بگیرید؛ هیچ سرویس بیرونی جای این تصمیم را نمی‌گیرد.

پرسش‌های پرتکرار

آیا bcrypt هنوز امن است یا باید به Argon2 مهاجرت کنم؟

bcrypt با cost مناسب (۱۲ یا بالاتر) هنوز برای اکثر برنامه‌ها امن است. اما اگر پروژه جدیدی شروع می‌کنید یا می‌توانید مهاجرت تدریجی انجام دهید، Argon2id انتخاب بهتری است چون مقاومت حافظه‌ای دارد و در برابر حملات GPU و ASIC بهتر عمل می‌کند.

مهاجرت اجباری نیست، ولی اگر رمزهای عبور شما بیش از پنج سال است که با bcrypt ذخیره شده‌اند، وقت خوبی برای بازبینی است.

پارامتر cost در bcrypt را چند بگذاریم؟

عدد ۱۲ نقطه شروع منطقی است و روی اکثر سرورها حدود ۲۵۰ میلی‌ثانیه طول می‌کشد. اگر سرور شما قوی است و بار لاگین کم است، ۱۳ هم قابل قبول است. بالاتر از ۱۴ بدون rate limit توصیه نمی‌شود.

مهم‌تر از عدد، اندازه‌گیری واقعی روی سخت‌افزار خودتان است. یک بنچمارک ساده با password_hash در PHP یا bcrypt.hashpw در Python بگیرید و زمان را ببینید.

آیا باید رمز عبور را قبل از هش کردن با SHA-256 ترکیب کنم؟

فقط در یک حالت: وقتی از bcrypt استفاده می‌کنید و رمزهای عبور ممکن است از ۷۲ بایت بلندتر باشند. در این حالت از HMAC-SHA384 یا SHA-512 استفاده کنید، نه SHA-256 خالی. برای Argon2id این کار لازم نیست چون محدودیت طول ورودی ندارد.

اگر این pre-hash را اشتباه انجام دهید، امنیت کاهش می‌یابد نه افزایش. پس اگر مطمئن نیستید، از Argon2id استفاده کنید و این مرحله را حذف کنید.

هش رمز عبور در دیتابیس لو رفته؛ چه کار کنم؟

اول همه نشست‌های فعال را باطل کنید و از کاربران بخواهید رمز عبور را عوض کنند. دوم بررسی کنید که مهاجم از کدام مسیر وارد شده و آن مسیر را ببندید. سوم، اگر هش‌ها با الگوریتم ضعیف مثل MD5 یا SHA-1 بودند، فرض کنید رمزها شکسته شده‌اند و مهاجرت فوری را شروع کنید.

هش قوی فقط زمان می‌خرد. اگر رمزهای عبور کوتاه و قابل حدس باشند، حتی Argon2id هم در برابر حمله دیکشنری دوام زیادی ندارد. اجبار به طول حداقل ۱۲ کاراکتر و بررسی رمزهای لو رفته در سرویس‌هایی مثل Have I Been Pwned بخشی از همان تصمیم است.

قدم بعدی: همین امروز یک بنچمارک روی سرور خودتان بگیرید و ببینید هش کردن یک رمز عبور چند میلی‌ثانیه طول می‌کشد. اگر زیر ۱۰۰ بود، پارامتر هزینه را بالا ببرید؛ اگر بالای ۵۰۰ بود، rate limit را قبل از هر چیز دیگری تنظیم کنید.

آیا این مطلب برایتان مفید بود؟