لاگ دسترسی Apache را باز کردهاید و یک خط عجیب میبینید: GET /product.php?id=1%20UNION%20SELECT%20username,password%20FROM%20users با کد وضعیت 200. یعنی درخواست نهتنها رد نشده، بلکه پاسخ کامل گرفته. سؤال بعدی همیشه یکی است: این کدام نوع حمله است، چقدر جدی است، و اولین کاری که باید بکنم چیست. این متن برای همان لحظه نوشته شده؛ مرجعی کوتاه از تعریف، نشانه و دفاع اصلی، نه آموزش گامبهگام.
جدول مرجع انواع حمله وب: تعریف، نشانه، دفاع
جدول زیر را طوری چیدهام که از روی نشانه به نوع حمله برسید. ستون آخر مهمترین است: اگر فقط یک کار بتوانید بکنید، همان است.
| حمله | تعریف کوتاه | نشانهٔ وقوع | دفاع اصلی |
|---|---|---|---|
| SQL Injection | تزریق دستور SQL از طریق ورودی کاربر | کوتیشن یا UNION SELECT در query string؛ خطای You have an error in your SQL syntax در پاسخ | Prepared statement؛ هیچوقت رشتهٔ SQL با الحاق ساخته نشود |
| XSS | اجرای اسکریپت مهاجم در مرورگر کاربر دیگر | پارامتر بازتابیافته حاوی <script>؛ کوکی نشست دزدیدهشده | خروجیگذاری (encoding) بر اساس context؛ هدر Content-Security-Policy |
| CSRF | ارسال درخواست معتبر با نشست قربانی، بدون اطلاع او | تغییر رمز یا ایمیل بدون لاگ ورود متناظر؛ Referer خارجی روی درخواست POST | توکن CSRF per-session؛ کوکی SameSite=Lax |
| SSRF | وادار کردن سرور به درخواست به مقصد دلخواه مهاجم | درخواست خروجی به 169.254.169.254 یا 127.0.0.1 در لاگ فایروال | allowlist مقصد؛ مسدودسازی رنجهای داخلی در لایهٔ شبکه |
| Command Injection | تزریق دستور سیستمعامل از ورودی | کاراکترهای ; | $( در پارامتر؛ پروسهٔ فرزند غیرمنتظره | پرهیز از shell؛ اجرای آرایهای و اعتبارسنجی سختگیرانه |
| Path Traversal | خواندن فایل خارج از دایرکتوری مجاز | ../../etc/passwd در URL؛ کد 200 روی مسیر غیرمجاز | basename گرفتن و بررسی مسیر نهایی با realpath() |
| File Upload | آپلود فایل اجرایی بهجای تصویر | فایل .php در wp-content/uploads؛ تغییر ناگهانی mtime | اعتبارسنجی MIME واقعی؛ اجرای PHP در uploads خاموش |
| Brute Force | حدس انبوه رمز عبور یا توکن | صدها POST به wp-login.php از یک IP در دقیقه | rate limit؛ احراز هویت دو مرحلهای |
| DDoS | اشباع پهنای باند یا منابع با ترافیک انبوه | افت ناگهانی TTFB؛ SYN flood در netstat | لایهٔ scrubbing و Anycast؛ فیلتر در لبهٔ شبکه |
| Session Hijacking | سرقت یا بازاستفاده از شناسهٔ نشست | دو IP جغرافیایی متفاوت با یک session id در فاصلهٔ کوتاه | کوکی HttpOnly; Secure؛ چرخش session پس از ورود |
SQL Injection: چرا یک کوتیشن کافی است
خطای You have an error in your SQL syntax near ''' at line 1 در پاسخ HTML یعنی ورودی مستقیم به دیتابیس رسیده. مهاجم اول با همین خطا نقشهٔ ستونها را درمیآورد، بعد با UNION SELECT داده بیرون میکشد. اگر پاسخ خطا خاموش هم باشد، تفاوت زمان پاسخ بین SLEEP(5) و حالت عادی کافی است تا کورکورانه استخراج کند.
دفاع واقعی prepared statement است، نه mysql_real_escape_string. escape کردن با charset اشتباه (مثلاً اتصال با latin1 در حالی که جدول utf8 است) دور زده میشود. اگر کد قدیمی دارید و بازنویسی ممکن نیست، حداقل اتصال را با charset درست ببندید و display_errors را در production خاموش کنید.
XSS و CSRF: دو حمله که با هم اشتباه گرفته میشوند
XSS اسکریپت را در مرورگر قربانی اجرا میکند؛ CSRF درخواست را با نشست قربانی میفرستد، بدون آنکه کد اجرا شود. نشانهٔ XSS در لاگ بازتاب پارامتر است. نشانهٔ CSRF در لاگ نیست؛ در نبود لاگ است. رمز عوض شده و هیچ ورود موفقی ثبت نشده.
برای XSS، خروجیگذاری بر اساس context (HTML، attribute، JavaScript) و یک CSP سختگیرانه که unsafe-inline را ممنوع کند، بیشترین اثر را دارد. راهنمای تنظیم هدر امنیتی برای سایت وردپرسی دقیقاً همین هدرها را با سینتکس آماده دارد. برای CSRF، توکن per-session و کوکی SameSite=Lax تقریباً همهٔ سناریوهای POST را میبندد.
اینجا اشتباه میکنند
تکیه بر SameSite=Strict بهعنوان جایگزین توکن CSRF. مشکل این است که Strict کوکی را حتی روی کلیک لینک از ایمیل یا نتایج گوگل نمیفرستد؛ کاربر وارد سایت میشود و خودش را خارج از حساب میبیند، دوباره لاگین میکند، و تیم فنی هفتهها دنبال باگ نشست میگردد. علامتش هم دقیقاً همین است: خروج تصادفی فقط وقتی کاربر از لینک بیرونی میآید.
SSRF: حملهای که از داخل شبکه شروع میشود
هر قابلیتی که URL از کاربر میگیرد (import تصویر، webhook، preview لینک) کاندید SSRF است. مهاجم بهجای آدرس عمومی، http://169.254.169.254/latest/meta-data/ میفرستد و متادیتای سرور ابری را میخواند. در محیط داخلی، 127.0.0.1:6379 یعنی Redis بدون رمز.
فیلترکردن رشتهٔ URL کافی نیست؛ DNS rebinding و ریدایرکت آن را دور میزند. مقصد را resolve کنید، IP نهایی را با رنجهای خصوصی مقایسه کنید، و درخواست خروجی را در لایهٔ شبکه محدود کنید. اگر سروری دارید که فقط باید با یک API مشخص حرف بزند، خروجی را در فایروال به همان IP قفل کنید.
لایهٔ شبکه: DDoS و Brute Force را کجا بگیریم
حملهٔ حجمی را در برنامه نمیشود حل کرد. وقتی ۲۰ Gbps ترافیک SYN به کارت شبکه میرسد، nginx حتی فرصت خواندن کانفیگ را ندارد. فیلتر باید قبل از سرور شما باشد؛ محافظت در برابر DDoS در لبهٔ شبکه همین کار را میکند و ترافیک تمیز را تحویل میدهد.
Brute Force اما لایهٔ برنامه است. با fail2ban و قاعدهٔ زیر، سه تلاش ناموفق در ده دقیقه یعنی ۲۴ ساعت بلاک:
[sshd]
enabled = true
maxretry = 3
findtime = 10m
bantime = 24h
همین منطق را برای wp-login.php هم بگذارید. فهرست IPهای مخرب را هم میتوانید در سطح کنترلپنل و htaccess ببندید؛ روش کار در مسدودسازی آی پی مخرب آمده است.
بعد از نفوذ: چه چیزی را اول بررسی کنیم
اگر فایل مشکوکی در uploads دیدید، اول دسترسیها را ببندید، بعد پاک کنید. find /var/www -type f -perm -o+w -mtime -7 فایلهای قابلنوشتن توسط همه که اخیراً تغییر کردهاند را نشان میدهد؛ در نصب سالم وردپرس این خروجی باید تقریباً خالی باشد. راهنمای تنظیم سطح دسترسی امن فایلها مقادیر درست دایرکتوری و فایل را دارد: 755 برای پوشهها، 644 برای فایلها، و 600 برای wp-config.php.
بعد سراغ حسابها بروید. کاربری که در جدول users با نقش administrator و تاریخ ثبت امروز است، تقریباً همیشه باقیماندهٔ نفوذ است. رمز همهٔ حسابها، کلیدهای SSH و توکنهای API را باطل کنید. احراز هویت دو مرحلهای را برای ادمینها اجباری کنید؛ فعالسازی احراز هویت دو مرحلهای حتی وقتی رمز لو رفته باشد، ورود مهاجم را میبندد.
یک تذکر دربارهٔ WAF
WAF خوب است، ولی جای اصلاح کد را نمیگیرد و هزینه هم دارد: هر قاعدهٔ تهاجمیتر یعنی احتمال بیشتر بلاک شدن ترافیک سالم. من WAF را بهعنوان تور میپسندم، نه دیوار. اگر بودجهٔ نگهداری قاعده ندارید، همان CSP و prepared statement و بهروزرسانی وصله اثر بیشتری دارد تا یک WAF با قواعد پیشفرض که کسی بازبینیشان نمیکند.
پرسشهای پرتکرار
تفاوت XSS و CSRF در یک جمله چیست؟
در XSS کد مهاجم در مرورگر قربانی اجرا میشود، اما در CSRF هیچ کدی اجرا نمیشود و مهاجم فقط از نشست معتبر قربانی برای ارسال درخواست استفاده میکند. به همین دلیل دفاعشان هم متفاوت است: خروجیگذاری و CSP برای XSS، توکن و SameSite برای CSRF.
از کجا بفهمم سایت من SQL Injection دارد؟
اولین نشانه، خطای سینتکس SQL در پاسخ یا تفاوت زمان پاسخ به ورودیهای دستکاریشده است. ابزارهای اسکن خودکار مثل sqlmap سریعتر پیدا میکنند، ولی نتیجهٔ قطعی از بازبینی کد میآید: هر جایی که رشتهٔ SQL با الحاق ورودی ساخته میشود، آسیبپذیر است.
آیا هدرهای امنیتی جلوی همهٔ انواع حمله وب را میگیرند؟
نه. هدرهایی مثل CSP و HSTS عمدتاً XSS و حملات مبتنی بر downgrade را سخت میکنند، ولی روی SQL Injection یا SSRF اثری ندارند. این هدرها یک لایهاند، نه راهحل کامل؛ اعتبارسنجی ورودی و prepared statement همچنان لازم است.
بعد از شناسایی حمله، اولین قدم چیست؟
لاگها را قبل از هر تغییری ذخیره کنید؛ پاککردن لاگ در لحظهٔ پاکسازی، شواهد را از بین میبرد. بعد دسترسی مهاجم را ببندید (چرخش رمزها و کلیدها)، و در آخر پاکسازی فایلها. ترتیب برعکسش معمولاً یعنی مهاجم دوباره برمیگردد.
اگر همین حالا یک خط مشکوک در لاگ دارید، قبل از هر کار دیگری همان خط را کپی کنید و در ابزارهای بررسی DNS و شبکه IP مبدأ را چک کنید. بعد سراغ کد بروید. یک قاعدهٔ ساده را یادتان بماند: هر ورودی کاربر تا وقتی اعتبارسنجی نشده، داده نیست؛ کد است.